Czy da się opowiedzieć o Polsce ostatniego stulecia za pomocą losów jednego budynku? Tak, jeśli ta opowieść dotyczy takich domów, jak warszawska kamienica przy Litewskiej 10.

Ukończona na krótko przed II wojną światową, stanie się kolejno: luksusowym „domem dochodowym”, mieszkaniem dla pracowników Kripo i SS z pobliskiej Alei Szucha, siedzibą Ministerstwa Ziem Odzyskanych, a następnie domem Komitetu Centralnego, w którym partia osiedli dawnych działaczy Komunistycznej Partii Polski, pracowników redakcji i resortów. Za sprawą ich dzieci, „dom słowa i władzy” stanie się też domem solidarnościowej opozycji, w którym ulotki przechowuje się w podwórkowym śmietniku. Po 1989 roku pod tym samym dachem sąsiadować będą ze sobą prywatni właściciele i lokatorzy mieszkań komunalnych, a siedzibę rosyjskiej agencji TASS od Polskiej Sekcji BBC będzie dzielić zaledwie piętro.

Beata Chomątowska stara się uchwycić specyfikę miejsca, które skupia w sobie niczym w soczewce wielką i małą historię. Bo Dom warszawski to przede wszystkim opowieść o jego mieszkańcach i tej szczególnej sąsiedzkiej więzi, która łączy ludzi dzielących latami wspólną przestrzeń. Nie bez powodu patronuje jej Georges Perec i jego Życie instrukcja obsługi.

Za reporterskim tematem można objechać świat. Ale bywa, że temat czeka tuż za ścianą. Pierwszym tropem była wzmianka o „wdowie po Świerczewskim”, sąsiadce z półpiętra. Potem wizyta u kolejnej wdowy, gdzie wisiał portret innego mężczyzny w mundurze. Nazwisko generała Moczara na liście lokatorów obok rodzin działaczy i działaczek Komunistycznej Partii Polski, którym Marzec 1968 roku zakończył kariery lub zmusił do emigracji – Mrożek by tego nie wymyślił. A przecież snuł się tu i cień Gomułki, urzędującego w Ministerstwie Ziem Odzyskanych, mieszczącym się kiedyś właśnie w tym budynku. W oficynie mogłam wciąż spotkać rodziny byłych pracowników resortu, a także właścicieli przedwojennego „domu dochodowego”, jakim była ta kamienica, nim zajęli ją lokatorzy z Kripo i SS. Zaczęłam szperać w archiwach, nastawiłam uszu.

Autorka